Tuymans vs. Van Giel: Plato denkt er het zijne van!

 

Alvorens te beginnen met het formuleren van Plato’s mogelijke mening en mijn eigen zicht op de zaak Katrijn Van Giel – Luc Tuymans, wil ik graag, om verwarring te voorkomen, wat duidelijkheid brengen over de betekenis van het woord plagiaat. Van Dale definieert plagiaat als volgt: “Het zich toe-eigenen van het geestelijk werk van anderen en het als eigen werk openbaar maken.” Dit betekent dus concreter dat iemand een werk van de maker gewoon overneemt zonder er iets van zichzelf aan toe te voegen en dit als zijn eigen werk uitbrengt. 

Het valt niet te ontkennen dat het schilderij 'A Belgian politician' sterk op de foto gelijkt. Tuymans heeft het gezicht van Jean-Marie Dedecker geschilderd en dit op dezelfde manier als hij voorgesteld wordt op de foto. Ook toont het schilderij, net zoals de foto: slechts de helft van het gezicht van Dedecker.  

Er zijn echter ook sterke verschillen. De schaal is anders, de kleur is anders, licht en schaduw zijn verschoven, gemanipuleerd, benadrukt, gekrompen en verwijderd. Tuymans vindt zijn schilderij een schilderij en geen reproductie van Van Giels foto. Hij vindt dus dat hij er duidelijk iets van zichzelf aan toegevoegd heeft. 

Dit is niet de eerste keer dat er aan Tuymans werk getwijfeld kan worden als het over plagiaat gaat. Eerder maakte hij ook al schilderijen gebaseerd op reeds bestaande kunstwerken, (zelfgemaakte) foto’s of archiefportretten. Zijn kunst is zelfs gebaseerd op wantrouwen tegenover elke afbeelding, geschilderd of gefotografeerd, zo zegt hij zelf. 

Zelf beschouwt Luc Tuymans zijn werk als een parodie op de foto. Om tot ‘de strekking’ van parodieën gerekend te worden, moet het werk lijken op het origineel, maar moeten er ook sterke persoonlijke verschillen aanwezig zijn. Ook moet humor en/of spot te herkennen zijn in het werk. De rechter oordeelde dat er in het werk van Tuymans een gebrek was aan humor en spot en daardoor kon het volgens hem niet erkent worden als parodie. Met als gevolg dat Tuymans veroordeeld werd van plagiaat. 

Wat zou Plato zeggen? Plato beschrijft een kunstwerk slechts als de afspiegeling van dingen zoals ze eruitzien. Dat is niet hetzelfde als een afspiegeling van dingen zoals ze zijn. Het verschil bestaat erin dat je iets kan bekijken op verschillende manieren, uit verschillende standpunten. Zo zal het voorwerp er telkens anders uitzien, echter blijft het voorwerp nog steeds hetzelfde voorwerp. Als voorbeeld zal ik een kamer met een tafel en een stoel gebruiken. Je kan de kamer schilderen vanuit verschillende hoeken met gevolg dat de kamer, de stoel en de tafel er verschillend uitzien op elk schilderij. Toch is de kamer niet veranderd en blijft die zoals ze was.  

Bovendien vindt hij elk werk, ook een foto, een kopie van het idee. Het schilderij van Tuymans zou hij dus een kopie van een kopie vinden. Waarschijnlijk zou hij het dus ook als plagiaat beschouwen omdat er weinig verschil is met de foto en de werkelijkheid. Het oorspronkelijke, het idee is volledig ‘verloren gegaan’, maar met zijn schilderij, zijn kopie, publiceert hij toch dat idee. Dit doet hij met zijn naam dus kunnen we spreken van plagiaat. 

Ikzelf vind het zeer lastig om er een uitspraak over te doen, ik zou als rechter niet direct weten wat te zeggen. Tuymans heeft de foto namelijk wel gekopieerd, maar niet letterlijk gekopieerd. De achtergrond heeft hij wat bewerkt en er is duidelijk een andere techniek van kunst gebruikt. Toch ben ik het wel eens met het oordeel van de rechter. Ik zie er geen humor in dus ik veeg het parodie-argument van Tuymans gewoon van tafel. Aangezien dit het enige argument is dat zou bewijzen dat het niet om plagiaat gaat, is zijn verdediging vrij waardeloos. 

Om even terug te koppelen naar de in het begin vermelde definitie: hij heeft het geestelijk werk van Katrijn Van Giel enkel in een ander kunstvorm gegoten, er vervolgens zijn eigen naam aan gegeven en het werk met zijn eigen naam openbaar gemaakt. Hij heeft de foto dus te letterlijk gekopieerd en er te weinig van zichzelf aan toegevoegd dus kunnen we – wat mij betreft - concluderen dat het wel degelijk om plagiaat gaat. Als hij de foto van Van Giel slechts als inspiratie had gebruikt was heel deze discussie waarschijnlijk overbodig geweest. 

Als laatste wil ik nog een maatschappelijke en commerciële gedachte meegeven. Misschien heeft Luc Tuymans met opzet geen toestemming gevraagd aan Katrijn Van Giel. Hij weet als kunstenaar, bekend in heel Europa, immers zeer goed dat je de persoon met de auteursrechten toestemming moet vragen om zijn/haar werk te gebruiken. Dit werk heeft nu veel meer aandacht gekregen dan dat het gekregen had wanneer hij even toestemming gevraagd had aan Katrijn Van Giel. Dit zou hem amper 500 euro gekost hebben. Misschien doelde hij wel op een proces om op die manier zijn werk meer publiciteit te geven.